Decorati / Gemeentelijke erepenningen

De onderscheidingen van de gemeente Hensbroek

Hensbroek is een plaatsje in het noordelijke gedeelte van Noord-Holland. Om precies te zijn, in de regio West-Friesland. Van 1817 tot 1979 is Hensbroek een zelfstandige gemeente geweest. Op 1 januari 1979 werd de gemeente Hensbroek opgedeeld tussen de gemeenten Obdam en Heerhugowaard. Obdam werd op haar beurt op 1 januari 2007 opgenomen in de gemeente Koggenland.

Het gemeentewapen van Hensbroek
Het gemeentewapen van Hensbroek werd bij brief van 28 juli 1817 voorgedragen aan de Hoge Raad van Adel. Zij bestond al langere tijd, daar zij, volgens de schout, al langere tijd in gebruik was als wapenschild voor de heerlijkheid Hensbroek. De naamsaanduiding ‘broek’ is in Noord-Holland een veel voorkomende (denk aan ‘Broek in Waterland’, ‘Stede Broec’, ‘Benningbroek’, etc.). Het duidt een moerassig landgebied aan. Naar de overlevering gaat stond de Hensbroek in 1120 te boek als ‘Heynsbroec’ en in 1480 als ‘Hensbroeck’. De naamsduiding uit 1120 zou er op kunnen duiden dat de plaats is genoemd naar ene Hein, die op dat moment op een drassig stuk grond gewoond heeft.

Het gemeentewapen werd vastgesteld bij besluit van de Hoge Raad van Adel van 22 oktober 1817. De omschrijving luidde: “Van keel, beladen met een broek van goud, waarop is rustende een hen van zilver.”

Het wapen heeft in de loop der tijd nog wel eens voor de nodige discussie gezorgd, daar het van geen kanten voldoet aan hedendaagse heraldische opvattingen. Zo schrijft C. Druif in zijn artikel ‘Praatjes en plaatjes bij enkele gemeentwapens’: “Wat de Hooge Raad van Adel bezield heeft door dit “wapen” nog te bevestigen ook, mag Joost weten, maar getuigen van veel begrip doet het niet ... en van goede smaak óók niet! Het woord “broek” heeft hier met het gelijknamige kledingstuk niets te maken, maar de betekenis moet gezocht worden in de zich destijds daar bevindende moerassen, drassige of “broek”-landen! En als we bedenken, dat vroeger ook de uitspraak Heinsbroek moet zijn voorgekomen en het dus mogelijk is dat dat de oorspronkelijke naam was, dan kunnen we toch gevoeglijk constateren dat met een verbijsterende nonchalance “het drassig land van Hein” werd gemetamorfoseerd tot een hen met een broek!

Het instellen van de gemeentelijke onderscheidingen
Gemeentelijke onderscheidingen worden over het algemeen ingesteld op grond van een gemeentelijke verordening. De grondslag voor deze verordenende raadsbevoegdheid is artikel 168 van de gemeentewet 1851, luidende: “behoort het maken van verordeningen, die in het belang der openbare orde, zedelijkheid en gezondheid worden vereischt en van andere, betreffende de huishouding der gemeente.” In 1992 wordt de gemeentewet gewijzigd. Artikel 168 wordt Artikel 149, met een iets duidelijkere zinssnede: “De raad maakt de verordeningen die hij in het belang van de gemeente nodig oordeelt.

De gemeentelijke onderscheidingen van de gemeente Hensbroek, het ereburgerschap en de gemeentelijke erepenning in zilver, zijn ingesteld door middel van de ‘Verordening tot regeling van toekenning van gemeentelijke onderscheidingen’, welke is vastgesteld bij raadsbesluit van 26 juli 1962.

Klaarblijkelijk vraagt men op 27 juli 1962 offertes op voor een erepenning met een middellijn van 36 millimeter. De N.V. Koninklijke Begeer uit Voorschoten antwoordt op 1 augustus d.a.v.: “Aangezien de door U opgegeven afmeting van 36 mm. erg klein is voor een ere-penning en ook ongebruikelijk, geven wij tevens de prijzen op voor de afmeting van 40 mm.” Op de offerte staan de prijzen omcirkeld voor het snijden van een stempel van 40 mm. (f 375,--), legpenning in zilver 40 mm. (f 13,75 per stuk) en een kunstlederen etui voor f 5,50 per stuk.
Opmerkelijk is dat Koninklijke Begeer aangeeft dat “Voor de keerzijde kan gebruik worden gemaakt van een bestaande stempel van 40 mm. met het woord “Ere-penning”. Een stempel van 36 mm. met dit woord is niet aanwezig. Deze zou vervaardigd kunnen worden voor tegen de prijs van f 55,--.

Op 10 september 1962 volgt een offerte van de N.V. Koninklijke Nederlandse Fabrieken van Gouden en Zilveren Werken van Kempen & Begeer te Zeist. Ook zij vallen over de gevraagde 36 millimeter: “Naar aanleiding van Uw aanvraag delen wij U mede, dat 36 mm een zeer ongebruikelijke maat is voor Erepenningen. De normale maat is 40 mm of desgewenst 35 mm.” Net als Begeer offreren zij voor twee maten: 40 en 35 mm. De prijzen voor de 35 mm.-variant zijn als volgt: “Voor de stempelkosten voor een medaille ter grootte van 35 mm met voorstelling van het Gemeentewapen van Hensbroek, al dan niet voorzien van randtekst, berekenen wij f. 330,== (...). Voor een keerzijdestempel met tekst “Erepenning” ter grootte van 35 mm. berekenen wij f. 35,==”. De zilveren 35-mm legpenning kost bij Van Kempen & Begeer f. 10,-- per stuk en een daarbij komend kunstlederen etui f. 5,50.

De keuze wordt gemaakt. Op 15 november 1962 berichtten Burgemeester en Wethouders aan N.V. Koninklijke van Kempen en Begeer: “Met verwijzing naar Uw bovenvermelde brief verzoeken wij U, voor rekening dezer gemeente, over te gaan tot het aanmaken van een eerste afslag van een erepenning ter grootte van 35 mm., met aan de voorzijde in randschrift de woorden “Gemeente Hensbroek” en in het midden daarvan een voorstelling van het gemeentewapen, en aan de keerzijde in randschrift het woord “erepenning”. Het is de bedoeling dat aan de keerzijde ruimte beschikbaar blijft voor een toepasselijke tekst. Naar gelang van behoefte zullen dan legpenningen in zilver, onder opgave van een toepasselijke tekst, worden besteld.
Uit een aantekening in de kantlijn blijk dat reeds op 27 november 1962 een nota voor het aanmaken van de stempels is ontvangen. Kosten: f 365,=.

Een eerste uitreiking laat echter wachten tot 1966.

De eerste toekenning
Op 18 juli 1966 schrijft burgemeester Straathof aan de Wethouders en raadsleden van Hensbroek een brief inzake het vertrek van wethouder G. den Das. Hij stelt voor wethouder Den Das bij diens afscheid de erepenning in zilver toe te kennen. Hij verzoekt de raadsleden of zij per ommegaande willen aangeven of zij daar bezwaar tegen hebben “omreden, wil de penning op tijd gereed zijn, spoedig tot bestelling moet worden overgegaan.
Blijkbaar komt er geen bezwaar, want op 25 juli 1966 wordt de bestelling geplaatst bij N.V. Koninklijke Begeer. Let wel, het aanmaken van de stempels had destijds plaats gevonden bij Van Kempen & Begeer en niet bij Koninklijke Begeer! Hierover meldt de opdrachtverstrekking “De eerste afslag voor deze erepenning is destijds aangemaakt door de N.V. Koninklijke Van Kempen & Begeer te Zeist en aan U overgedragen.

Op 28 juli 1966 ontvangt men de offerte van Koninklijke Begeer voor het leveren van een zilveren legpenning van 35 mm., met machinale gravure aan de keerzijde:

Wegens bijzondere verdiensten
toegekend aan
G. den Das
Geb. 5 april 1895

In de openbare vergadering van 6 september 1966 besluit de raad unaniem tot toekenning van de erepenning in zilver. De letterlijke bewoording van het raadsbesluit is als volgt:
De raad der gemeente HENSBROEK;
In aanmerking nemende, dat wethouder G. den Das zich voor de zittingsperiode september 1966 - september 1970 niet meer als raadslid verkiesbaar heeft gesteld;
dat de heer den Das het raadslidmaatschap onafgebroken heeft vervuld sedert 12 november 1945 en het wethouderschap sedert 1 september 1959;
dat hij bovendien kassier der plaatselijke Coöperatieve Boerenleenbank is geweest gedurende het tijdvak 1 september 1932 tot 1 augustus 1966;
dat belanghebbende zich als raadslid, wethouder en kassier der boerenleenbank jegens de gemeente en de plaatselijke gemeenschap algemeen erkende bijzondere verdiensten heeft verworven;
Gelet (...)
Besluit:
aan de heer G. den Das, als blijk van waardering en erkentelijkheid voor jegens de gemeente en de plaatselijke gemeenschap zich verworven algemeen erkende bijzondere verdiensten als raadslid, wethouder en kassier der boerenleenbank, toe te kennen de erepenning der gemeente Hensbroek in zilver.

De tweede toekenning
In de openbare vergadering van 8 augustus 1969 besluit de raad tot toekenning van de erepenning in zilver. De letterlijke bewoording van het raadsbesluit is als volgt:
De raad der gemeente Hensbroek;
In aanmerking nemende dat de heer H.K.F. Cohen sedert 15 oktober 1929 te Hensbroek onafgebroken de huisartsenpraktijk uitoefent, zodat hij per 15 oktober 1969 gedurende 40 jaren als huisarts in Hensbroek gevestigd zal zijn;
dat hij bovendien gedurende de periode 15 oktober 1929 tot 1 maart 1966 de functie van gemeentegeneesheer heeft waargenomen;
dat belanghebbende zich als huisarts en als gemeentegeneesheer jegens de gemeente en de plaatselijke gemeenschap algemeen erkende bijzondere verdiensten heeft verworven;
Gelet (...)
besluit:
aan de heer H.K.F. Cohen, als blijk van waardering en erkentelijkheid voor jegens de gemeente erkende bijzondere verdiensten als huisarts en gemeentegeneesheer, toe te kennen de eremedaille der gemeente in zilver.

Op 11 augustus d.a.v. volgt de bestelling van de erepenning bij de N.V. Koninklijke Begeer. Op de keerzijde dient de volgende tekst aangebracht te worden: “wegens bijzondere verdiensten toegekend aan H.K.F. Cohen, geb. 28 februari 1901”.

Op 22 augustus 1969 wordt aan het Kaligrafisch Atelier Joop Willems te Hoorn, onder toezending van het gemeentewapen en de beschrijving hiervan, verzocht een offerte te verstrekken voor het aanmaken van een oorkonde, met de volgende omschrijving:

[Gem. wapen]

GEMEENTE     H E N S B R O E K

O O R K O N D E

uitgereikt aan de Heer Herman Karel Frederik COHEN, geboren te Soerabaja op 28 februari 1901, ter gelegenheid van de hem bij raadsbesluit van 8 augustus 1969 toegekende EREMEDAILLE der gemeente IN ZILVER, als blijk van waardering en erkentelijkheid voor jegens de gemeente en de plaatselijke gemeenschap zich verworden algemeen erkende bijzondere verdiensten als huisarts en geneesheer.

      Afgegeven op 15 oktober 1969.
      De Raad der gemeente H E N S B R O E K;
      De wethouder,             De voorzitter,
      J.H. Bakker                 J.P. Straathof

De offerte volgt al de volgende dag: “Wij hadden gedacht aan een formaat van 60x40 cm., zodat het tekst beeld ruim in het vlak staat. Voorts leggen wij de broek in bladgoud, alsmede de aanhef (oorkonde). Eveneens in bladgoud komen de voorletters van de Heer COHEN, dus H,K,F en C.
De tekst zal verder uitgevoerd worden in zwart en rood, en het geheel zal omgeven worden met een passende, in pasteltinten uitgevoerde, randversiering. De O van oorkonde wordt een rijk bewerkte initiaal waarvan de versiering overloopt in de randversiering. Het geheel wordt speciaal gefixeerd, zodat de oorkonde bij normale behandeling, zelfs vele generaties lang, zijn fijnheid zal blijven behouden.
Aldus uitgevoerd komt de oorkonde op F.95,-. En het werk zal een week na bestelling worden afgeleverd.

Op 29 augustus geeft de burgemeester akkoord en op 10 september d.a.v. wordt de oorkonde ten stadhuize afgeleverd en contant betaald.

De uitreiking van de erepenning heeft plaatsgevonden tijdens een speciaal voor het 40-jarig jubileum gehouden receptie. Voor deze receptie werd een speciale feesthal gebouwd. Hiertoe nam de raad het besluit om voor de huur van deze hal met toebehoren een bedrag van f. 500,- voor rekening te nemen.

De derde en laatste toekenning
Op 27 december 1978 wordt de laatste penning besteld bij de N.V. Koninklijke Begeer. Deze diende aan de keerzijde de volgende gravering te bevatten: “wegens bijzondere verdiensten toegekend aan J.P. Straathof, burgemeester van Hensbroek van 1-6-1957 tot 1-1-1979”. Als P.S. staat onder de brief: “Aflevering zo spoedig mogelijk aan het privé-adres van de loco-burgemeester (...).”. Buiten het feit dat er in het dossier over de toekenning van de erepenning weinig materiaal zit over deze uitreiking, is ook de tekst van het raadsbesluit van 29 december 1978 magertjes:
De Raad der gemeente Hensbroek;
in aanmerking nemende, dat de heer J.P. Straathof sedert 1 juni 1957 burgemeester is van de gemeente Hensbroek;
dat de gemeente Hensbroek per 1 januari 1979 zal worden opgeheven, zodat betrokkene met ingang van die datum niet meer als zodanig in funktie zal zijn.
dat belanghebbende zich als burgemeester jegens de gehele Hensbroekse gemeenschap op zeer uitzonderlijke wijze verdienstelijk heeft gemaakt;
(...)
b e s l u i t:
de heer J.P. Straathof, als blijk van waardering, genegenheid en erkentelijkheid voor jegens de gehele Hensbroekse gemeenschap bewezen zeer uitzonderlijke verdiensten als burgemeester, te benoemen tot ereburger der gemeente Hensbroek.

Conclusie
Slechts drie maal werd de erepenning in zilver, waarvan slechts eenmaal als onderdeel van het ereburgerschap, toegekend. Hiermee heeft de penning in zijn relatief korte bestaan (1962-1978 = slechts 16 jaar), een toekenningsgraad van 1 penning in de 5,3 jaar. Slechts eenmaal is er bewijs aangetroffen dat de penning is toegekend met een oorkonde. Deze toekenning is ook aan de enige niet-politieke decorandus.


Bronnen

Westfries Archief, toegangnummer 1443 Gemeentebestuur Hensbroek, 1953-1978; inventarisnummer 649 Stukken betreffende de toekenning van gemeentelijke onderscheidingen, 1962-1978

Dölle, prof.mr. A.H.M. & prof.mr. D.J. Elzinga (2004, derde druk). Handboek van het Nederlandse gemeenterecht. Zonder plaats: Kluwer, p. 181-182.
Druif, C. (1949). Praatjes en plaatjes bij enkele gemeentewapens. De Speelwagen, orgaan van de Historische Genootschappen in Hollands Noorderkwartier. IV (4), p. 112-115.
Müller, E.H. (2012, juni). De gemeentelijke onderscheidingen van Hensbroek. Decorare. 27, p. 47-52.
Sierksma, K. (1960). De gemeentewapens van Nederland. Utrecht: Het Spectrum Pockets, p. 71, 195-196.
Wikipedia-bijdragers (2009). Hensbroek. Wikipedia, de vrije encyclopedie (nl. wikipedia.org), bekeken op 20 november 2009